Geert van Dartel bespreekt het boek van pater Marist dr. Jan Hulshof (1941) Het geweld van de liefde. De harde woorden van de Psalmen leren lezen als stapstenen naar vrede (Adveniat, 2026).
Soms gebeurt het dat je een boek leest waarin vragen behandeld worden die je al jarenlang met je meedraagt. Die ervaring had ik bij het lezen van het boek van pater dr. Jan Hulshof Het geweld van de liefde. De harde woorden van de Psalmen leren lezen als stapstenen naar vrede. Het boek gaat over de relatie tussen religie en geweld. Dat religie in verleden en heden door ideologen en machthebbers gebruikt wordt om vijandschap aan te jaren of geweld te legitimeren, kan niet worden ontkend. Vanwege de relatie tussen religie en geweld, zo zegt Hulshof in het voorwoord van zijn boek, hebben veel mensen in onze tijd met kerk en religie gebroken vanuit de veronderstelling dat religie dé oorzaak van geweld is. Geweld is in Bijbel zeker veelvuldig aan de orde. Hoe moeten we de teksten zoals uit de Psalmen verstaan waarin niet alleen de schreeuw om recht, maar ook om straf en wraak klinkt? En wat zeggen deze teksten over God? Maar al te graag koesteren we het beeld van God als een liefdevolle en barmhartige Vader, maar komt in veel Bijbelteksten niet ook een beeld naar voren van een gewelddadige en straffende God?
Stapsgewijs leidt Jan Hulshof de lezer door het labyrint van vragen: Hoe gaan gelovigen om met aanstootgevende Bijbelteksten? Hoe moeten we de roep in de Psalmen om vergelding van onrecht verstaan? Hoe zit het met de verhouding tussen het Oude en het Nieuwe Testament? Het boek stoelt op studie van Bijbel, geschiedenis en theologie én op zijn jarenlange gebedspraxis van het getijdengebed waarin alle psalmen in het ritme van vier weken gebeden of gezongen worden. Hulshof vertelt open over zijn worsteling met gewelddadige verzen in de Psalmen. De geestelijke uitleg bij Augustinus bood wat soelaas. Jan Hulshof is niet de enige die hiermee worstelt. In 1971 voerde paus Paulus VI een hervorming van het Getijdenboek door waarin 19 aanstootgevende verzen en de psalmen 58, 83 en 109 buiten het Getijdenboek werden gehouden. Op een totaal van 2.461 verzen zijn er in het nieuwe Getijdenboek toch nog 60 verzen die gewelddadig zijn. Maar was het wel zo’n goed idee om de psalmteksten te kuisen? Misschien toch niet. Vanuit zijn eigen leeservaring en met een beroep op auteurs als Vondel, Bonhoeffer en Oosterhuis beargumenteert Hulshof dat het in de Psalmen om meer gaat dan geweld. Hij wijst op de vreugde van de Psalmen die de relatie met God ontsluiten: de Heer is het licht, het levende water die in het mensenleven aanwezig is. De grondtoon van de psalmen is Gods eindeloze liefde en trouw.
Geestelijke lezing
In Deel I van het boek wordt uiteengezet hoe de Psalmen in de traditie zijn gelezen en hoe de kerk(en) zich in de geschiedenis hebben verhouden tot het geweld van staten. In de vroege kerk worstelden de auteurs met de tegenstelling tussen de evangelische opdracht van Jezus om je vijanden lief te hebben en teksten over de oorlogen van de Heer. Kerkvaders als Justinus, Tertullianus, Clemens van Alexandrië en Origenes stonden een pacifisme voor en pleitten voor een figuurlijke lezing van deze gewelddadige teksten. Augustinus bepleitte een geestelijke uitleg van deze teksten. Was het een vorm van vrome witwasserij? Hulshof houdt er met Augustinus aan vast, dat liefde de kern is van het Woord van God. Dat inzicht is van groot belang ook om de band en continuïteit tussen Oude en Nieuwe Testament vast te kunnen houden, zoals de kerkvaders hebben gedaan tegenover Marcion die de God van het Oude Testament scherp plaatste tegenover de God van Jezus. Tot in onze tijd duikt de lijn van Marcion op, maar dat is niet de lijn van Jan Hulshof.
Het thema God en geweld blijft niettemin een levensgevaarlijk thema. Sinds de Constantijnse wending in de 4e eeuw, toen het christendom staatsgodsdienst werd, ging het op dit punt heel vaak fout. De christelijke kerken hebben een beladen geschiedenis vanwege de legitimatie van geweld en oorlogvoering tegen ketters en vijanden. Is dit op het conto van de Bijbel te schrijven? De Psalmen hebben recht op een weerwoord, schrijft Hulshof.
Wat zeggen de Psalmen?
In Deel II wordt de vraag behandeld naar de samenhang tussen de schreeuw tegen onrecht, die we in de psalmen horen en het geweld waar om gesmeekt wordt. Wat zo bijzonder is aan de Bijbel is dat die zich los maakt van de ideologie van de machtigen en dat de aandacht uitgaat naar het slachtoffer. We lezen dat al in het verhaal over Kaïn en Abel (Gen. 4). Het bloed van Abel schreeuwt uit de aarde naar God, raakt God persoonlijk: wie het geweld liefhebben, haat Hij (Psalm 11,5). Het geweld dat door de psalmist wordt afgesmeekt, gaat uit van God. De stelling van Hulshof is dat daaruit volgt dat oorlog geen mensenwerk is, maar dat volgens de psalmist de strijd door God gevoerd wordt. De psalmen bevatten een boodschap van vrede in een taal van geweld (Psalm 46,9-12). In de psalmen breekt het besef door dat JHWH de God is van vrede en gerechtigheid. Maar hoe makkelijk kunnen teksten zoals het boek Jozua misverstaan en misbruikt worden voor de legitimatie van geweld en oorlog? Hier wijst Hulshof op het fundamentele verschil tussen de mythische verhalen die we ook in de Bijbel vinden en de overgang naar de historische werkelijkheid. In de mythische verhalen, zoals het boek Jozua, is alles erop gericht duidelijk te maken dat bij God alle macht ligt. Ethische maatstaven, die voor ons leidend zijn, spelen in de mythische verhalen nauwelijks een rol. Daarom maakt alleen het onderscheid tussen de mythische inkleding en de eigenlijke boodschap de oorlogsverhalen van het boek Jozua zinvol voor onze tijd. Wie dat vergeet maakt van het boek een gevaarlijk wapen. En dat gebeurt helaas ook.
In God is geen geweld
In Deel III trekt Hulshof de lijnen van het Oude Testament door naar het Nieuwe Testament. In de Vroege Kerk werden de psalmen toegepast op Jezus. De Psalmen worden gelezen vanuit de Jezus-ervaring van de leerlingen en de Vroege Kerk. In de Psalmen herkennen de volgelingen van Jezus wat er met en in hem is gebeurd, zijn vernedering, lijden en dood tot aan zijn verheffing. Kan dat en welke consequenties heeft dat voor de betekenis van de teksten? Hulshof wijst erop dat de kerkvaders in navolging van de rabbijnen weet hadden van de verborgen betekenis in de teksten van de Psalmen. Ze worden gelezen vanuit de messiaanse verwachting. Zo groeit de betekenis van de teksten mee met de lezer.
Met Christus als sleutel tot het verstaan van de Psalmen staan teksten niet op zichzelf. Ze worden verstaan in het licht van de Messias die radicale verandering te weeg brengt. De afstand tussen jodendom en christendom is minder groot dan men vaak aanneemt. Hulshof illustreert dit met een joods verhaal over de bedelaar aan de poorten van Rome. De pointe van dit verhaal over de rabbijn die uitziet naar de komst van de Messias is of hij vandaag openstaat voor de stem van de Messias (Ps. 95,7). En diezelfde vraag kunnen wij onszelf stellen.
Vanuit dat perspectief kijkt Hulshof in de laatste hoofdstukken van zijn boek opnieuw naar Jezus en de Psalmen. Enerzijds is het zeker zo dat liefde, vergeving en barmhartigheid kernwoorden zijn in de verkondiging van Jezus. Maar Jezus spreekt ook over oordeel en straf en voorzegt dat het slecht afloopt met mensen die met het kwaad in zee gaan. Hoe houd je samen dat er enerzijds in God geen geweld (Diognetus, Anton Houtepen) is, dat God geen zondebokken of slachtoffers wil (René Girard), maar dat anderzijds het kwaad overwonnen en geoordeeld zal worden? Deze spanning brengt Hulshof bij de titel van zijn boek Het geweld van de liefde, ontleend aan de Franse theoloog Paul Beauchamp. Alleen de liefde, zegt Beauchamp, is sterk genoeg om het geweld in het hart van de mens te overwinnen. Als van de liefde gezegd mag worden dat die hartstochtelijk het goede wil en sterker is dan het geweld, dan is het niet misplaatst om van het geweld van de liefde te spreken.
Keuze
Iedere dag kunnen we zien hoe het geweld in onze wereld tiert en dat geweld tegengeweld oproept. We kunnen ons er moeilijk aan onttrekken. De Psalmen openen een ander perspectief. In de christelijke traditie bidden en zingen we de Psalmen in het licht van Christus. Iedere generatie opnieuw staan we voor de keuze: laten we ons meenemen in een dynamiek van vijandschap en haat of kiezen we voor navolging van Jezus in een leven dat getransformeerd wordt door de liefde?
De thema’s die pater Jan Hulshof in dit boek aan de orde stelt zijn buitengewoon belangrijk en actueel. Complexe thema’s legt hij op een heldere en toegankelijke manier uit. Ieder deel wordt afgesloten met een aantal vragen voor gesprek. Het boek is heel geschikt voor een leerhuis over geweld en religie of een parochieavond.
Jan Hulshof, Het geweld van de liefde. De harde woorden van de Psalmen leren lezen als stapstenen naar vrede. Adveniat – Jongbloed Media 2026, Leeuwarden, ISBN 9789493395671, 191 pag. € 20,–
Tekst: Geert van Dartel is bestuurslid van de Katholieke Vereniging voor Oecumene, waar hij tot 2022 werkzaam was als secretaris. Hij is ook voorzitter van de Raad van Kerken in Nederland.
