Dag 4: Petrus, Dicasterie voor de Eenheid, Sant’Egidio

De dag begint vroeg. Om kwart over zeven vertrekken we richting de crypte van de Sint-Pieter om bij het graf van de apostel Petrus de eucharistie te vieren. Rome is nog stil; ook het Sint-Pietersplein ademt rust. In de basiliek hangt een ingetogen sfeer van gebed.

Eucharistie

Een verdieping lager, in de crypte onder de kerk, vieren we even later de eucharistie. Op een plek waar al eeuwenlang christenen samenkomen. De ruimte is klein en de setting intiem. In de liturgie is ruimte voor participatie vanuit verschillende tradities: in het voorgaan, de Schriftlezingen en de voorbeden wordt bewust gebruikgemaakt van de breedte van de groep.

Voor sommigen is het pijnlijk om niet ter communie te kunnen gaan. Voor mij ligt dat anders. Vanuit de vroege kerk is bekend dat de catechumenen en anderen de viering moesten verlaten vóór de eucharistie. Tegen die achtergrond is het heel betekenisvol dat christenen uit verschillende tradities dit ‘mysterie van het geloof’ vandaag wél gezamenlijk kunnen vieren. Bovendien kom ik uit de bevindelijk-gereformeerde traditie waarin zoiets bestaat als geestelijk deelnemen aan het Heilig Avondmaal – een notie die ook binnen de katholieke traditie bestaat (denk aan de coronaperiode). Hoewel ik niet fysiek communiceer, ervaar ik wel degelijk geestelijke communio met Christus. We mogen elkaar als zusters en broeders de hand reiken: ‘De vrede van Christus’.    Aan het slot van de viering houdt ds. Hans Kronenburg een overdenking bij Marcus 3,13-19. De twaalf leerlingen worden geroepen om bij Jezus te zijn, het evangelie te verkondigen en boze geesten uit te drijven. Hun namen worden genoemd: verschillend in karakter, gaven en eigenaardigheden. Zo zijn ook christenen en verschillende kerken vandaag. Niet los van elkaar, maar samen worden zij – ondanks alle verschillen en eigenaardigheden – geroepen tot één missie: nabij Jezus leven, het evangelie verkondigen en het kwaad weerstaan. Opvallend is dat Simon Petrus, bij wiens graf wij vieren, als eerste wordt genoemd. Zegt dit ons iets als protestanten? Als nestor van de groep geeft Hans ons waardevolle denkstof mee voor onderweg.

Dicasterie voor de eenheid

Mensen van de Weg

Te voet zetten wij onze weg voort naar het Dicasterie voor de Eenheid van de Christenen. Het dicasterie staat onder leiding van kardinaal Kurt Koch, die ons bijzonder hartelijk ontvangt. Hij opent het gesprek met een korte reflectie op oecumene en synodaliteit. Synodaliteit betekent letterlijk: samen onderweg zijn. Koch herinnert eraan dat de eerste christenen bekendstonden als ‘mensen van de Weg’ (Hand. 9,2; 18,25; 19,9). Samen op weg zijn met Christus is wezenlijk. Jezus zelf verbindt daaraan in het Johannesevangelie de missionaire belofte: “opdat de wereld zal geloven” (Joh. 17,21). In een wereld vol stemmen en concurrerende waarheidsclaims moet juist de zichtbare eenheid van christenen spreken.

Geestelijke oecumene

Koch benadrukt het belang van wat hij ‘geestelijke oecumene’ noemt: oecumene die wortelt in gebed. Niet alleen tijdens de Week van Gebed, maar dagelijks en structureel, persoonlijk én in de geloofsgemeenschap. Het is belangrijk om te bidden voor de eenheid met andere christenen. Fokke Wouda brengt in herinnering hoe tijdens Together (september 2023), aan het begin van de synode, verschillende kerkleiders uit 19 kerkelijke tradities samen met paus Franciscus baden op het Sint-Pietersplein. Aan het einde richtten zij zich gezamenlijk tot Christus aan het kruis en gaven samen de zegen. Een vergelijkbaar moment vond plaats in het Turkse Iznik, waar 1700 jaar geleden de Geloofsbelijdenis van Nicea-Constantinopel tot stand kwam. werd herdacht. Paus Leo XIV bad daar samen met andere kerkleiders. De vraag dringt zich op hoe deze beweging van gezamenlijk gebed in Nederland gestalte kan krijgen.

Protestantse ritus?

Verschillende deelnemers leggen de vooraf voorbereide vragen voor. Eén daarvan raakt aan voorstellen van het platform Rome-Reformatie. Is het denkbaar dat de Protestantse Kerk in Nederland een plaats krijgt binnen de Rooms-Katholieke Kerk, met behoud van een eigen ritus, kerkstructuur en ambten – vergelijkbaar met de ordinariaten voor voormalige anglicanen? Koch moedigt ons allereerst aan om in Nederland de dialoog tussen protestantse kerken en de Rooms-Katholieke Kerk voort te zetten. Daarnaast wijst hij op de bilaterale gesprekken met de Lutherse Wereldfederatie (LWF) en de Wereldgemeenschap van Gereformeerde Kerken (WCRC), die samen de Protestantse Kerk in Nederland vertegenwoordigen. Eenheid betekent volgens Koch geen uniformiteit, maar veronderstelt wel consensus over sacramenten en ambten. De Protestantse Kerk in Nederland die de paus erkent en tegelijk haar vorm behoudt, blijft dus vooralsnog toekomstmuziek.

Filioque

Daarna komt het filioque ter sprake: de toevoeging in de geloofsbelijdenis van Nicea dat de heilige Geest niet alleen van de Vader, maar ook van de Zoon (filioque) uitgaat. Deze formulering ontbreekt in de Oosters-Orthodoxe traditie; de met Rome geünieerde kerken en de Oud-Katholieke Kerk. In 2024 riep ook de Lutherse Wereldfederatie haar lidkerken, waaronder de Protestantse Kerk in Nederland, op het filioque niet langer te gebruiken. Moet de Rooms-Katholieke Kerk hierin niet volgen?

Koch wijst erop dat het filioque historisch bedoeld was om zich theologisch te verhouden tot het arianisme – een context die vandaag niet meer speelt. Het weglaten van het filoque is volgens Koch al mogelijk binnen de Rooms-Katholieke Kerk, al brengt dit praktische bezwaren met zich mee, zoals het aanpassen van gezongen geloofsbelijdenissen en gewenning bij het kerkvolk. Oudkatholiek bisschop Dick Schoon merkt op dat dit in zijn traditie geen probleem vormt. Het is een vraagstuk dat de Nederlandse bisschoppenconferentie tot verdere bezinning uitnodigt. Ze zouden de plaatselijke kerken kunnen adviseren, of ten minste de ruimte bieden, het filioque achterwege te laten. Daarmee zou de verbondenheid met het belijden van de eerste eeuwen worden onderstreept, evenals de oecumenische eenheid met de geünieerde kerken, de Oosters-Orthodoxe Kerk, de Oud-Katholieke Kerk en de Protestantse Kerk in Nederland.

Struikelblok: vrouw en ambt

We spreken ook over wat momenteel het grootste struikelblok in de oecumene vormt: de ordinatie van vrouwen. Voor de Rooms-Katholieke Kerk is dit niet mogelijk. Op de vraag hoe de Rooms-Katholieke Kerk zich verhoudt tot de vrouwelijke aartsbisschop-elect van Canterbury, antwoordt Koch dat men, ondanks principiële verschillen en bezwaren, in goede en respectvolle verbondenheid wil blijven. De kerkleider vertegenwoordigt miljoenen zusters en broeders. Koch veroordeelt daarnaast scherp de polariserende en soms vijandige toon van rooms-katholieke stemmen op sociale media tegenover vrouwelijke ambtsdragers in andere tradities. Dit gebrek aan respect is volgens hem onverenigbaar met de navolging van Christus.

Kardinaal Koch neemt ruim de tijd voor het gesprek en toont zichtbaar plezier in de inhoudelijke uitwisseling. Een veelzeggend detail: meerdere keren gaat zijn telefoon, maar hij laat hem liggen. Hij kiest bewust voor de voortzetting van het gesprek—iets dat wij natuurlijk zeer waarderen.

Scavi Vaticani

Na de lunch en een korte vrije pauze bezoeken we de Scavi Vaticani. In de ondergrondse necropolis onder de Sint-Pieter krijgen we uitleg over de bouwgeschiedenis van de basiliek, begrafenispraktijken en de wijze waarop het graf van Petrus werd geïdentificeerd.

Sant’Egidio

In de avond ontmoeten we de gemeenschap van Sant’Egidio. Deze lekenbeweging, erkend door de Rooms-Katholieke Kerk, richt zich op het gezamenlijk lezen van de Bijbel en op concrete zorg voor armen, vluchtelingen en andere kwetsbaren. De gemeenschap is wereldwijd actief – van Afrika tot Amerika en van Azië tot Europa – en kent ook in Nederland lokale gemeenschappen, onder meer in Amsterdam, Utrecht en Apeldoorn.

Pastoraal concilie

Dr. Claudio Bette ontvangt ons hartelijk. Hij is vanaf de beginjaren bij de gemeenschap betrokken en spreekt met aanstekelijke bevlogenheid. Met zichtbaar plezier haalt hij herinneringen op aan Nederland, waar hij als student aanwezig was bij het Pastoraal Concilie van Noordwijkerhout. 

Biddend bijbellezen en zorg voor de armen

Claudio benadrukt het belang van gezamenlijk, biddend bijbellezen en van het consequent vertalen van het gelezen Woord naar de praktijk. Samen bidden en de Schrift openen vormt volgens hem een tegencultuur: het wordt in de hedendaagse samenleving vaak als vreemd ervaren, maar is van wezenlijk belang. Wie de Bijbel leest, kan vervolgens niet om de opdracht heen zorg te dragen voor de armen. Die verantwoordelijkheid ligt niet alleen bij protestanten, socialisten of communisten, maar behoort tot de kern van het christelijk geloof.

Oorlog en vrede

Een belangrijk aandachtsveld voor Claudio’s is het thema oorlog en vrede. Hij schetst hoe in Europa en wereldwijd geweld, macht en leugen steeds dominanter worden. De kerk staat volgens hem voor de taak hiertegen een duidelijk tegengetuigenis te laten horen. Oorlog is altijd verkeerd; zij wortelt in de leugen. Waar komt de leugen vandaan? In Johannes 8,44 noemt Jezus de duivel ‘vader van de leugen’. Tegen de leugen in moet de kerk een tegenbeweging vormen door woorden van waarheid en vrede te spreken. Een sleuteltekst voor Claudio is Matteüs 16:26: “Wat baat het een mens de hele wereld te winnen, als hij zijn ziel verliest?” Sant’Egidio wil zo’n ‘waarachtige gemeenschap’ zijn: trouw in gebed en Bijbellezen, volhardend in de zorg voor de armen, en gericht op een ‘wij’ in plaats van op ‘ik’—zonder oorlogstaal en zonder polarisatie. Tegelijk waarschuwt Claudio tegen pessimisme. Christenen zijn namelijk, zo stelt hij, mensen van hoop, geroepen om die hoop zichtbaar te maken in de straten.

Gebedsviering

Na de ontmoeting begeven we ons naar de basiliek van Santa Maria in Trastevere, waar we samen met de gemeenschap deelnemen aan een gebedsviering in het kader van de Week van Gebed voor de Eenheid. De kerk is goed gevuld. We lezen Efeziërs 4,1-13 en luisteren naar een overdenking van de anglicaanse bisschop Anthony Ball. De volgende dag zullen we hem opnieuw ontmoeten in het Anglican Centre.

Tekst: Nathan Noorland, predikant in de PKN