Rond het thema “Churches in the Midst of Polarisation” vond van vrijdag 21 t/m dinsdag 25 augustus 2026 de drieëntwintigste academische consultatie van de Societas Oecumenica plaats in Utrecht. Het concept polarisatie werd door ruim tachtig deelnemers in de breedte verkend aan de hand van casussen binnen en buiten de kerkelijke context en mogelijkheden voor depolarisatie werden gepresenteerd en onderzocht. Daarbij werd de rol die kerken alleen of gezamenlijk spelen kritisch bevraagd en werden mogelijke nieuwe wegen uitgestippeld.

De samenwerking tussen de Theologische Universiteit Utrecht, Protestantse Theologische Universiteit en de Tilburg School of Catholic Theology maakte van deze consultatie een ‘oecumenische pelgrimage’ door het centrum van Utrecht, de ‘hoofdstad van theologisch Nederland.’ Elke universiteit bood namelijk op verschillende momenten in het programma gastvrijheid aan het gezelschap. Ook verschillende kerken verwelkomden de deelnemers op zondagochtend in hun vieringen. Bovendien maakten zij kennis met de Nederlandse (eet)cultuur, architectuur, geschiedenis en kunst tijdens bezoeken aan het Catharijneconvent, excursies en diners.

Conflict, polarisatie en de rol van kerken

In verschillende lezingen werd gerefereerd aan de neiging van christenen om conflict te vermijden en direct in te zetten op harmonie en verzoening. Deze begrijpelijke reflex is niet altijd constructief en ook niet realistisch. Annemarie Mayer wees er bijvoorbeeld op dat conflict vanaf het eerste begin onderdeel uitgemaakt van de christelijke geschiedenis. Ook is de rol van bruggenbouwer of mediator niet altijd weggelegd voor de kerk, aangezien ook de leden van haar eigen gemeenschap vaak onderdeel zijn van dynamiek van conflict en polarisatie. Zeker waar het debat al intensief gepolariseerd is, kan ook een profetische stem van de kerk problematisch zijn. In het ergste geval draagt zij juist bij aan polarisatie, als zij zich te zeer mengt in de inhoudelijke polemiek, waardoor een duurzame oplossing voor zowel de concrete thematiek als voor de samenleving in bredere zin eerder verder uit beeld raakt. Ook is het mogelijk dat in de dynamiek van de polarisatie de kerk uiteindelijk tot zondebok wordt en zo monddood gemaakt wordt.

Meerdere stemmen betoogden daarom dat het de eerste taak voor de kerk is om conflict niet te schuwen, maar te omarmen als inherent onderdeel van het bestaan en als mogelijkheid om te leren. Juist in het cultiveren van een gezonde, constructieve en bovenal liefdevolle omgang met conflict kunnen kerken bijdragen aan het voorkomen en oplossen van polarisatie in de samenleving. Hoewel de problemen door polarisatie op specifieke dossiers gekenmerkt worden door grote urgentie (beslissingen moeten worden genomen, verkiezingen vinden plaats), zal de inzet van kerken zich vooral moeten richten op duurzame, langzame processen, zoals een zorgvuldige initiatie in de christelijke beginselen van goed samenleven en het faciliteren van langdurige contacten en gesprekken.

Een handvat daarbij kan zijn het focussen op zorgen, meer dan op standpunten. Zeker in een gepolariseerd debat is het van belang om elk van de betrokkenen te horen en serieus te nemen. Elk standpunt wordt immers geboren als oplossing voor een zorg of probleem, die direct samenhangen met onderliggende waarden. De kerken zouden als geen ander kunnen helpen om die onderliggende waarden te ontdekken, te belichten en te verbinden met meta-waarden die mogelijk weer een gemeenschappelijke basis bieden om de angel uit het debat te halen.

Uitdaging voor de oecumene

Één van de analyses tijdens de consultatie was die van een zorgelijke verschuiving binnen de oecumenische samenwerking in recente jaren. Rond gepolariseerde thema’s is namelijk een toename te zien van onverwachte allianties. Hoewel soms bejubeld als nieuwe oecumenische kans, kunnen deze ook zorgelijker worden geduid, zeker waar het samenwerking tussen kerken tegenover andere kerken betreft, of tussen kerken en politieke partijen.

Zo betoogde Regina Elsner bijvoorbeeld dat kerken verschillende theorieën, bewegingen en maatschappelijke organisaties onterecht zijn gaan samenbrengen onder de parapluterm ‘genderideologie’, waarmee zij een mythische en apocalyptische vijand hebben geschapen. Nieuwe allianties die hiertegen in het verweer komen bedrijven dan ook een nieuw type oecumene. Waar die klassiek gericht was op dialoog, inclusie, doctrinaire en zichtbare eenheid en een gedeelde sociale ethiek, verschuift die naar een alliantie tegen een gezamenlijke vijand, strategische mobilisatie in plaats van verzoening en een verwerping van die eerder opgebouwde gedeelde ethiek. Deze en andere cases stellen fundamentele vragen aan de oecumenische beweging.

Publieksmiddag over polarisatie en democratie

In samenwerking met de Raad van kerken in Nederland vond op zaterdagmiddag een goedgevulde sessie plaats in het auditorium van het Catharijneconvent die open was voor een breder publiek onder de titel: “Democracy and the Rule of Law in a Time of Polarization.” Sprekers waren prof. dr Govert J. Buijs (VU), prof. dr Theo de Wit (TiU/TST), mw. Eunice Anita-Offerman (SKiN) en dr. Kees van Ekris (PKN). De sessie werd gemodereerd door voorzitter van de Raad drs. Geert van Dartel en belichtte onder meer de handreiking ‘De weg van discipelschap. De omgang van kerken met radicaalrechts gedachtengoed’ die onlangs door de Beraadgroep Geloof en Kerkelijke Gemeenschap gepubliceerd werd.

Societas Oecumenica

De Societas Oecumenica is sinds 1978 een vereniging voor Europese theologische faculteiten, oecumenische instituten en individuele oecumenici. Elke twee jaar vindt een consultatie plaats, waarbij zij een specifiek thema verkennen. Ook is dit een uitstekende plaats om lopend onderzoek te presenteren, bijvoorbeeld door doctorandi. De volgende conferentie zal in 2028 het 50-jarig bestaan van de Societas markeren in het Spaanse Valencia.

Meerdere leden van de Katholieke Vereniging voor Oecumene zijn lid van de Societas Oecumenica. Zo onderhouden we de banden met de internationale academische gemeenschap.

Tekst: Fokke Wouda
Beeld: Societas Oecumenica