Perspectief 2025-64: Reacties op The Bishop of Rome

Prof. dr. Marcel Sarot is voorzitter van de Katholieke Vereniging voor Oecumene en hoogleraar fundamentele theologie een de School of Catholic Theology van Tilburg University. Hij verricht onderzoek over een breed scala aan thema’s binnen de godsdienstwijsbegeerte, fundamentele theologie, dogmatiek en oecumenica.

Sarot licht de inhoud en achtergrond van The Bishop of Rome toe en vat de bijdragen van de sprekers van de studiedag samen.

Dr. Margriet Gosker is emeritus predikant van de Protestantse Kerk in Nederland en gaf als projectmanager van de Protestantse Kerk van 2015-2017 op vrijwillige basis leiding aan de invulling van het Reformatiejubileum. Zij is gespecialiseerd in de oecumenische discussie.

Voor haar als protestant weegt, zowel bij de huidige vormgeving van het ambt van paus als bij mogelijke herzieningen, de vraag of het in overeenstemming met de Heilige Schrift is, heel zwaar. De exegetische verkenningen die worden besproken in The Bishop of Rome las zij met instemming, maar beantwoorden lang niet alle vragen. Ook blijft het voor haar een vraag, of Rome zo centraal moet blijven staan. Waren er ooit geen vijf patriarchaten: Rome, Constantinopel, Alexandrië, Antiochië en Jeruzalem? Gosker gebruikt hier overigens niet de term ‘patriarchaat,’ maar spreekt liever van ‘belangrijke kerkelijke centra.’ Dat lijkt mij geen toeval, want zij betoogt, dat juist aan het patriarchale karakter van de kerk nog wel wat mag veranderen. De vrouw in het ambt is onopgeefbaar; zou een vrouw in de toekomst ook paus kunnen worden? En mocht het komen tot hereniging met protestantse kerken onder behoud van datgene in deze kerken dat van blijvende waarde is, zou dan ook zo’n geünieerde protestant paus kunnen worden?

Dr. Mattijs Ploeger (1970) is priester van het bisdom Haarlem (Oud-Katholieke Kerk van Nederland). Hij is werkzaam als rector, docent systematische theologie en docent liturgie aan het Oud-Katholiek Seminarie (Universiteit Utrecht).

De identiteit van oud-katholieken, zo merkt Ploeger op, wordt in hoge mate bepaald door de afstand die zij tot de rooms-katholieke invulling van het pausschap hebben genomen. Het verhindert Ploeger niet om welwillend naar The Bishop of Rome te kijken. Hij waardeert de principiële keuze die in de titel van het document is vervat: de paus is primair de bisschop van Rome, en al zijn andere functies vloeien uit deze eerste functie voort. Voor Ploeger, en voor de Oud-Katholieke Kerk van dit moment, is communio met de bisschop van Rome wel degelijk van belang. Hij kan zich goed vinden in de communio-ecclesiologie die heel The Bishop of Rome doordesemt, maar vraagt zich af of dit geldt voor de volle breedte van de oecumene. Hij vraagt zich ook af of de term ‘Petrusambt’ nog wel houdbaar is, en wie uiteindelijk bepaalt welke interpretatie de juiste is? Hij sluit af met de meest fundamentele vraag: is het überhaupt mogelijk om tot wereldwijde eenheid van christenen, gereflecteerd in een ambt van de eenheid, te komen? En wat voor eenheid moet dat dan zijn?

Dr. Michael Bakker is rector van St. Irenaeus Orthodox Theologisch Instituut aan de Radboud Universiteit en priester van de Oosters-Orthodoxe parochie in Amsterdam.

Bakker memoreert dat de vier patriarchaten van Antiochië, Alexandrië, Jeruzalem en Constantinopel sinds 1054 verder zijn gegaan zonder de kerk van Rome. Dit neemt niet weg dat Bakker veel waardering heeft voor Paus Franciscus en eveneens voor The Bishop of Rome. Belangrijk is, zo beklemtoont hij, dat dit document het primaatschap van de bisschop van Rome niet ziet als absolute macht, maar plaatst in een synodale context. Risico is dat synodaliteit verwordt tot kakofonie, en dat risico hebben de orthodoxe kerken aan den lijve ervaren. Het is de kunst, de juiste balans te vinden tussen primaatschap en synodaliteit, en dat heeft te maken met een dienstbare en lerende houding van de primaat. Die ziet Bakker terug bij Paus Franciscus.

Dr. Arjan Plaisier is theoloog en predikant. Van 2008 tot 2016 was hij scriba van de Protestantse Kerk in Nederland. Hij is voorzitter van het Platform Rome-Reformatie.

Plaisier ziet in de figuur van de paus ‘een weg die de Geest met de kerk is gegaan.’ Hij ziet vijf redenen voor een paus: hij draagt een persoonlijke verantwoordelijkheid, hij belichaamt de eenheid, hij bewaart de kerk bij het apostolische erfgoed, hij is herder van de herders en hij belichaamt de politieke betekenis van de kerk. Wat de belichaming van de eenheid betreft is voor The Bishop of Rome en voor Plaisier van belang dat die eenheid moet worden gevonden in het ene geloof en in de ene Heer. Wat de politieke betekenis van de paus betreft beklemtoont Plaisier dat het feit dat er een rijk van Christus bestaat, de wereldse rijken relativeert. De paus is de primaat van de kerk die voor dat andere rijk staat, en kan dat alleen maar op een goede wijze zijn zolang hij zelf geen vorst wordt. Tegelijkertijd onderstreept Plaisier dat de paus weliswaar een leidende figuur is, maar alleen in de tussenperiode tussen opstanding en wederkomst. Zijn taak is het te verwijzen naar Christus, wiens spoedige wederkomst wij verwachten.