NIEUWS

Home

Oecumene

Vereniging

Projecten

Publicaties

Agenda

Nieuws

Webshop

sitemap

Willibrord als kritische herinnering            Naar programma en lezing

15 mei 2008 - Echternach - Weblog Geert van Dartel

Als heilige van de ongedeelde Kerk is Willibrord een gemeenschappelijke heilige van rooms-katholieken, anglicanen, oud-katholieken en als je dat mag zeggen ook van protestanten. Omdat hij behoort tot de gemeenschap van heiligen kan hij ook een plek hebben in de orthodoxie. In de orthodoxe kerk van ons land is de icoon van Willibrord inmiddels heel bekend. Toch heeft iedere kerkelijke traditie een eigen inkleuring van de persoon en de betekenis van onze gemeenschappelijke heilige. Historische omstandigheden en ontwikkelingen spelen daarin een rol en zijn van invloed op het beeld. De ideologie ligt altijd op de loer.

Vandaag ging het over de oecumenische betekenis van Willibrord met andere woorden over de vraag of de gedachtenis aan de heilige Willibrord ons als christenen en kerken nader tot elkaar brengt. In het verhaal van aartsbisschop dr. Joris Vercammen van de Oud-Katholieke Kerk en voorzitter van de Unie van Utrecht, werd duidelijk wat de historische betekenis van Willibrord in en voor de Oud-Katholieke Kerk is. De dissidente Kerk van Utrecht heeft zich altijd verstaan in lijn met de Kerk van Willibrord en hun bisschop van Utrecht beschouwd als de opvolger van Willibrord. Daarmee maakt de gedachtenis van Willibrord ook deel uit van de breuk in de Communio die zich tussen oud- en rooms-katholiek heeft voltrokken. In de wording van de oud-katholieke Kerk gaat het om de spanning tussen macht en vrijheid. Dat liep in 1870 tijdens Vaticanum I uit op de breuk waaruit de Unie van Utrecht is ontstaan. Voor Oud-Katholieken is Willibrord een stut voor de lokale of particuliere kerk binnen de ecclesiologie van de oude Kerk. Deze these riep overigens tegenspraak op van prof. Angenendt die in zijn inleiding op de vorige dag juist had betoogd dat Willibrord en Bonifatius het einde markeren van de collegialiteit van de oude kerk en het begin van het universele pausschap. Pas het Tweede Vaticaans Concilie dat de bisschoppelijke collegialiteit en de betekenis van de lokale kerk (in eenheid met Rome) in het licht stelde heeft de balans hersteld.

In het door de Vicaris-Generaal van Luxemburg, Mgr. Mathias Schiltz, geschetste rooms-katholieke beeld van Willibrord als heilige van de ongedeelde Kerk, treden andere accenten naar voren: de centrale betekenis van de Eucharistie, zijn betrekkingen met de politieke leiders en de nauwe band met het pausschap.Van daaruit is een overgang te maken naar de Communio-ecclesiologie van de 20e eeuw en de inzet van de Katholieke Kerk op oecumenisch gebied.

De vraag is echter of de onvermijdelijk gekleurde geschiedbeelden van Willibrord uiteindelijk niet toch op gespannen voet staan met de verbindende betekenis die we de heilige Willibrord toedichten. Die verbindende betekenis kan uiteindelijk niet ontleend worden aan de geschiedenis. We kunnen die misschien wel vinden in de verbondenheid van de heilige met Christus die uit zijn leven oplicht. Daarover ging de voordracht van bisschop emeritus. dr. Paul-Werner Scheele. Hij sprak over de oud-irische spiritualiteit als bron van het leven van de heilige Willibrord én van ons. Aan de hand van oude teksten van Patrick en Columban werd zowel het christocentrische als trinitaire gerichtheid van deze oud-ierse spiritualiteit duidelijk. En daar ligt inderdaad de verbinding die ons over veel grenzen van tijd en plaats verbindt. Willibrord leefde vanuit die spiritualiteit en was zeker bekommerd om de eenheid van de Kerk en daarom voor ons nu behalve bemoediging ook een kritische herinnering.

De historische en de heilige Willibrord

14 mei 2008 - Echternach

De eerste dag van het symposium of colloquium zoals het hier heet, stond in het teken van de historische én de heilige Willibrord. De emeritus professor Arnold Angenendt is een groot verteller en performer. Zijn presentatie van de tijd en de internationale betrekkingen waarbinnen de missie van Willibrord zijn plaats en betekenis heeft, is indrukwekkend. Met behulp van enkele kaarten schetst hij het panorama van de revolutionaire veranderingen aan het einde van de 7e en het begin van de 8e eeuw. De opkomst van de islam en de dreigende ondergang van het Byzantijnse Rijk. Zou Byzantium toen al gevallen zijn, zo Angenendt, dan zou de Europese geschiedenis een heel ander verloop gekregen hebben. Tegen deze achtergrond schetst hij de periodes van de Merovingische en Karolingische vorsten en de oprichting van de hiërarchie. Willibrord wordt de eerste bisschop in het rijk van Peppijn. Het Karolingische Rijk breidt zich gestaag uit en in dat staatsverband vindt de kerstening van volkeren plaats. Op grond van historische bronnen vertelt Angenendt over de confrontatie met de Germaanse natuurgodsdienst. Het was een missie van de daad (zoals het omhakken van een boom) eerder dan een missie van het woord, zegt hij. Maar toch moet de cultuurscheppende betekenis van Willibrord en zijn metgezellen niet onderschat worden. Het Scriptorium dat door Willibrord in Echternach werd opgericht, is van immense betekenis.
De voorzitter van de Luxemburgste Willibrord Bauverein, Pierre Kautzen, schetst het beeld van de heilige Willibrord dat met name in Echternach al zoveel eeuwen wordt gecultiveerd. Enkele elementen daarin zijn: de radicale navolging, de standvastigheid, de onverschrokkenheid, de genezende kracht, maar vooral de mildheid. Niet zomaar kreeg Willibrordwijding de naam Clemens. Kautzen geeft vervolgens een schets van de omvang en verspreiding van de verering van Willibrord die jaarlijks met de springprocessie een hoogtepunt bereikt. Maar ook Willibrord en de springprocessie kunnen niet voorkomen dat Luxemburg te maken heeft met een voortschrijdende secularisering en ontkerkelijking. Misschien niet zo sterk als bij ons. Maar toch. Christenen zullen in de toekomst een minderheid zijn, zegt Kautzen. Het komt er op aan dat mensen staan voor hun geloof en zich onderscheiden door hun levenswijze. Daarin moet Gods barmhartigheid zichtbaar zijn.
Morgen zal het gaan om Willibrord als oecumenische, de confessies verbindende heilige. Deken Theo Walin vertelt over zijn inspanningen om lutheranen, orthodoxen, anglicanen, oud-katholieken voor dit symposium te winnen en hen hier over Willibrord te laten spreken. We zullen zien wat dat morgen oplevert. Willibrord is ontegenzeggelijk een volkeren en tradities verbindende persoon. Maar anderzijds is zijn reikwijdte te beperkt om al die grenzen tussen culturen, volkeren, tradities en de tijden te overstijgen. Willibrord is ook niet het brandpunt. Dat is Christus zoals in de lezingen hier steeds ook wordt uitgesproken. Het gaat er dus om om Willibrord te plaatsen binnen de gemeenschap van de heiligen en om van daaruit de grensoverschrijdende verbindingen bewust te worden en de eenheid van de Kerk te bevorderen. In die zin is onze vereniging met Athanasius en Willibrord een goede weg ingeslagen.

Willibrord – Een heilige voor onze tijd; een heilige voor Europa

12 en 13 mei 2008 - Echternach

De verering voor de heilige Willibrord is in Echternach veel sterker dan in Nederland. Je moet met Pinksteren naar Echternach gaan om dat te beleven. De imposante basiliek – die tijdens de oorlog kapot werd gebombardeerd, maar die na de oorlog in volle glorie herrees – is dezer dagen het centrum van een geloofsfeest. Pelgrims uit Luxemburg, Duitsland, België en Nederland komen hier samen om bij het graf van de heilige Willibrord de Eucharistie te vieren en natuurlijk ook om mee te doen met de jaarlijkse springprocessie. Die moet je gedaan hebben om er iets over te zeggen. Daarover verderop meer.

Dit jaar wordt gevierd dat Willibrord 1350 jaar geleden in het Engelse Ripon werd geboren. De deken van Echternach, Theophil Walin, is de grote kracht achter deze viering. Hij onderstreept de oecumenische betekenis van Willibrord voor kerken en volkeren en organiseerde daar een symposium over dat in de komende dagen plaats zal vinden. Kardinaal Godfried Danneels is als legaat van paus Benedictus XVI aanwezig en gaat voor in de vieringen. De Nederlandse bisschoppen zijn goed vertegenwoordigd: de oud-aartsbisschop van Utrecht, kardinaal Simonis, de nieuwe aartsbisschop van Utrecht, Mgr. Eijk, de voorzitter van de Bisschoppenconferentie, Mgr. Van Luyn, de bisschop-referent voor oecumene Mgr. Van Burgsteden en de bisschop van Roermond, mgr. Wiertz.

Bij de openingsdienst preekt bisschop Felix Genn van Essen. Van zijn preek onthoud ik het beeld van de Zoon die ontspringt aan het hart van de Vader en die voor ons de bron is van het leven. Willibrord leefde en doopte vanuit die bron. Die bron, zo maakt Genn duidelijk, is ook de levensbron voor de mensen van onze tijd en voor Europa. Maar weten wij dat nog? Weet Europa dat nog? En welke consequenties heeft dat. Bijzonder mooi klinken in deze basiliek de Willibrordliederen. Ze worden met overgave gezongen. Wij moeten de teksten en de melodie van deze liederen over één van onze patroonheiligen maar gauw op onze website zetten. De nieuw uitgegeven litanie van de Hl. Willibrord put zich uit in superlatieven. Kardinaal Simonis zegt dat voor hem de belangrijkste zinsnede uit deze litanie is ‘Hl. Willibrord, hoop van bidders’. Na de openingsdienst is er een rondgang langs het graf van de heilige Willibrord waar het credo wordt gezongen. Nederlandse pelgrims heffen spontaan het Wilhelmus aan.

Na de eucharistieviering in de ochtend is het dan eindelijk zo ver. De springprocessie gaat beginnen. De processie is verdeeld over 45 subgroepen van ieder enkele honderden mensen. De lengte van de route die begint en eindigt bij de basiliek is ca. 2 km. Het springen begint om half tien en duurt tot bij tweeën. Er bevinden zich heel wat Nederlanders onder pelgrims. Hun aantal is moeilijk te schatten. Ik word gastvrij opgenomen in de groep van de Utrechtse kathedraal die o.l.v. Nellie Stienstra met ca. 50 pelgrims naar Echternach is gekomen. In de witte t-shirts met daarop de tekst ‘Geloven mag gezien worden’ en de afbeeldingen van de kathedraal van Utrecht en de basiliek van Echternach zijn we goed herkenbaar en krijgen veel positieve reacties. Een mevrouw uit het Utrechtse vertelt dat ze al voor zowat de 30e keer aan deze springprocessie deelneemt. Vroeger na de eerste ronde weer meteen achteraan voor een tweede ronde, maar nu ze 74 is, vindt ze een ronde wel genoeg. ‘Maar wat spreekt u hier nu aan?’, vraag ik haar. ‘Ik vind het zo bijzonder’, zegt ze, ‘dat we deze Willibrord die al eeuwenlang dood is, nog steeds gedenken. Dat zal niemand van ons ten deel vallen. En we moeten hem hoog houden omdat hij de verkondiger is van het geloof. En als we dat niet doen dan ontsnapt hij ons.’ Ik heb dat nooit zo nadrukkelijk horen zeggen, hoewel ik de relatie met Willibrord eigenlijk vanaf het moment dat ik in dienst trad van onze vereniging wel heb gezocht en ontwikkeld.

Het springen is een lieve lust. Hier zegt men ‘het is bidden met de voeten’. Prof. Arnold Angenendt die morgen als spreker optreedt, sprak vanochtend ernstig over het verschijnsel van het in extase raken vanuit de vreugde van het geloof. Want daar heeft het volgens hem mee te maken. Iets van die vreugde hebben we vanochtend al springend en dansend kunnen proeven. En dat was heel mooi. 

Biltstraat 121 - 3572 AP - Utrecht - T: 030-2326907 - secretariaat@oecumene.nl