KATHOLIEKE VERENIGING VOOR OECUMENE
NIEUWSBRIEF OECUMENE APRIL 2005 (NR. 45)

In de avond van 2 april overleed paus Johannes Paulus II. In de berichtgeving hieromtrent was vaak aandacht voor oecumene. We hebben voor u een selectie gemaakt. Inmiddels is de nieuwe paus aangetreden: Benedictus XVI, het voormalige hoofd van de Congregatie van de Geloofsleer kardinaal Ratzinger. Deze heeft in zijn eerste preek de oecumene met name genoemd. We houden u op de hoogte.

Eerst de oecumenische agenda van dit weekend:

ZATERDAG 23 APRIL: KERKENDAG IN ZWOLLE
Aanstaande zaterdag vindt de vierde Kerkendag plaats in de IJsselhallen in Zwolle. De dag staat in het teken van de Bijbel. De organisatoren hopen op zeker vijfduizend bezoekers. Tot nu toe zijn er 4.000 aanmeldingen binnen.

ZONDAG 24 APRIL: ZONDAG VOOR DE OOSTERSE KERKEN
Aanstaande zondag 24 april staat de Zondag voor de Oosterse Kerken op de kalender in katholieke parochies. Materiaal voor deze zondag vindt u op www.oecumene.nl. Speciale aandacht verdient de digitale brochure met interviews met Irakese christenen over ‘Geloven in Irak’. U kunt deze brochure downloaden vanaf de site.

1. KERKELIJKE REACTIES OVERLIJDEN PAUS JOHANNES PAULUS II
2. NEDERLANDSE PROTESTANTSE REACTIES
3. ORTHODOXE KERK BELGIË IN VERWEER
4. EUCHARISTIE VOOR FRÈRE ROGER VAN TAIZÉ
5. OEKRAÏENSE STAD NOEMT STRAAT NAAR PAUS

OVERIGE BERICHTEN:
6. ORTHODOX PASEN VALT OP 1 MEI
7. OUD-GELOVIGEN KRIJGEN KERKGEBOUWEN PAS TERUG NA INSTEMMING PATRIARCHAAT MOSKOU
8. CRISIS GRIEKS-ORTHODOXE KERK
9. EERSTE DEEL CALVIJNBRIEVEN KLAAR
10. PKN MOET SNIJDEN IN REGIOCENTRA
11. GRIEKS-ORTHODOXE AARTSBISSCHOP IAKOVOS OVERLEDEN

1. KERKELIJKE REACTIES OVERLIJDEN PAUS JOHANNES PAULUS II

Vele kerkelijke leiders betreurden het overlijden van de paus en maakten hun medeleven kenbaar. Van orthodoxe zijde kwamen er reactie van onder meer de Russische-orthodoxe patriarch Aleksej II en de Grieks-orthodoxe patriarch Bartholomeos I van Constantinopel. De eerste noemde de paus "de maker van een tijdperk. De persoonlijkheid van de paus, zijn werk en zijn ideeën hebben de loop van de wereldgeschiedenis beïnvloed." Bartholomeos herinnerde aan de oecumenische inzet van de paus, die "ervoor heeft geijverd om alle christenen weer te verenigen". Metropoliet Kyrill, hoofd buitenlandse relaties van de Russisch-orthodoxe Kerk, zei te hopen dat de gedachtenis aan paus Johannes Paulus II zou helpen bij “het opbouwen van goede relaties tussen onze kerken en […] het overwinnen van de huidige moeilijkheden.”

Samuel Kobia, algemeen secretaris van de Wereldraad van Kerken noemde paus Johannes Paulus II “een van de meest bijzondere persoonlijkheden van de laatste decennia”. Hij wees op de encycliek ‘Ut unum sint’; deze “baseert zich op inzichten van de rooms-katholieke deelname aan de oecumenische beweging […] en is uitzonderlijk in het citeren van rapporten uit de bredere oecumenische beweging, met name de commissie Faith and Order van de Wereldraad van Kerken.”

Rowan Williams, de Anglicaanse aartsbisschop van Canterbury en ereprimaat van de wereldwijde Anglicaanse Kerk, noemde paus Johannes Paulus II “een vriend van de Anglicaanse Kerk”.

De algemeen secretaris van de Lutherse Wereld Federatie (LWF), Ishmael Noko, zei over paus Johannes Paulus II: “Zijn conservatieve inslag heeft vragen opgeroepen rond zijn toewijding aan de oecumenische beweging. Erkend moet echter worden dat de Rooms-katholieke Kerk gedurende zijn pontificaat substantieel heeft bijgedragen aan grote oecumenische processen, vooral aan het netwerk van bilaterale dialogen, waar de Rooms-katholieke Kerk zich sinds Vaticanum II sterk heeft voor ingezet.” De LWF is sinds 1967 in dialoog met de Rooms-katholieke Kerk. Op 31 oktober 1999 ondertekende men gezamenlijk de Gemeenschappelijke Verklaring over de Rechtvaardigingsleer in Augsburg. (Bron: Zenit, 5-4-2005 / 9-4-2005 / RKNieuws.net 3-4-2005)

naar boven

2. NEDERLANDSE PROTESTANTSE REACTIES

De Protestantse Kerk in Nederland betoonde haar medeleven bij het overlijden van paus Johannes Paulus II. Scriba dr. B. Plaisier schreef in een reactie namens de Protestantse Kerk in Nederland op het overlijden van de paus dat deze velen heeft weten te inspireren. Volgens Plaisier is het onbetwistbaar dat Johannes Paulus II een beslissende bijdrage heeft geleverd aan de ‘Wende’ in Oost-Europa. Hij noemde hem daarom “een van de vernieuwers van het huidige Europa”. De scriba vindt het jammer dat tijdens het pontificaat van Johannes Paulus II de toenadering tot de protestanten niettemin stagnatie heeft ondervonden. “Nog altijd heeft de Rooms-Katholieke Kerk op het hoogste niveau moeite om protestanten als gelijkwaardige partners te zien in de oecumene. Daar lag duidelijk niet de hoofdaandacht van de overleden paus.” Volgens de scriba moet dit voor de protestanten echter geen beletsel zijn voor een goede oecumenische samenwerking in Nederland. “Voor ons – en voor de Rooms-katholieke Kerk – is de oecumenische beweging een beweging van de heilige Geest. Daarom kan de Rooms-Katholieke Kerk een gewaardeerde partner in het oecumenische gesprek zijn en hopen wij op vernieuwing in de toekomst.”

Het Nederlands Dagblad vroeg in orthodox-protestants Nederland na wat de reacties waren en kopte ‘Paus niet langer beschouwd als de antichrist, Protestanten en Katholieken staan niet langer tegenover elkaar’. “De manier waarop het Vaticaan stelling neemt op ethisch gebied, dus als het gaat om abortus en euthanasie, daar kunnen wij volledig achter staan”, zei ds. A. Moerkerken, van de Gereformeerde Gemeenten. En de vrijgemaakt-gereformeerde kerkhistoricus prof. dr. F. van der Pol noemde de Rooms-katholieke Kerk in het normen- en waardendebat “een stevige partner”. “Zij nemen daarin duidelijk stelling. Wat dat betreft heb ik meer met orthodoxe katholieken dan met schriftkritische protestanten”.

Het Reformatorisch Dagblad vroeg “of de overleden paus in de 26 jaar van zijn pontificaat […] de kloof tussen Rome en de Reformatie verkleind heeft, of juist vergroot. Het antwoord is helder: zijn pontificaat heeft niet bijgedragen tot toenadering tussen beide groeperingen, integendeel.”
“Het Tweede Vaticaanse Concilie in de jaren zestig gaf in veel protestantse kerken hoopvolle verwachtingen,” schrijft het dagblad, “Misschien moeten we nu echter concluderen dat de wens de vader van de gedachte was.” Het concilie “benadrukte namelijk echter onomwonden dat de kerk van Christus in haar volle existentie alleen in de Rooms-katholieke Kerk bestaat. In de jaren direct na het concilie is al te zien dat het Vaticaan afstand neemt van de kerken van de Reformatie.” Het dagblad signaleert in documenten die door de paus zijn gepubliceerd een onderwerpskeuze en accentueringen van juist “die elementen in de rooms-katholieke leer die traditioneel invloed kunnen hebben op spanningen tussen de kerk van Rome en de kerken van de Reformatie.”
(Bron: RKNieuws.net 4-4-2005, Reformatorisch Dagblad)

naar boven

3. ORTHODOXE KERK BELGIË IN VERWEER

In België ontstond nog enige ophef rond een artikel in Het Nieuwsblad en Het Volk, waarin monniken van het kloostereiland Athos werden geciteerd met: "De Paus is een aartsketter, de vermomde duivel, het groteske tweehoornige monster van Rome", als een ‘kritische stem’ die weerklinkt vanaf de Athosberg. De Orthodoxe Kerk in België reageerde “misnoegd op de publicatie” en deed een persbericht uitgaan, waarin men aangaf dat de publicatie afbreuk doet aan “de geest van openheid en dialoog van de Orthodoxe Kerk!” De geciteerde monniken zijn “schismatiek” en “verblijven niet op legale wijze op de Athosberg,” aldus het bericht. “Toen de betreurde Oecumenisch Patriarch Athenagoras in 1964 Paus Paulus VI ontmoette in Jeruzalem scheurden zij zich af van de officiële Orthodoxe Kerk.” Het Oecumenisch Patriarchaat, dat verantwoordelijk is voor de Athosberg, heeft herhaaldelijk geprobeerd deze monniken van de Athosberg te verwijderen; de laatste keer was begin 2003.

naar boven

4. EUCHARISTIE VOOR FRÈRE ROGER VAN TAIZÉ

Bij de uitvaart van paus Johannes Paulus II reikte de Duitse kardinaal Joseph Ratzinger - de huidige paus Benedictus XVI - voor het oog van de televisiecamera’s de communie uit aan de protestant Roger Schutz, stichter van de oecumenische gemeenschap Taizé. De Nijmeegse kerkhistoricus prof. dr. P. Nissen  noemde het “een groots moment voor de toenadering tussen de kerken”. Het gebaar leidde wel tot enige verwarring. Onder meer op de website rorate.com, waar mensen zich afvroegen of frère Roger katholiek was geworden.
RKNieuws.net berichtte: “Tot dusver heeft het Vaticaan de deelname van protestanten aan de communie altijd officieel verboden. Maar tijdens de uitvaartmis voor paus Johannes Paulus II kwam de 89-jarige Schutz in een rolstoel naar Ratzinger toe, waarna hij de hostie ontving.”
Het uitreiken van de communie aan protestanten is echter niets nieuws onder de zon. Broeder Emil zegt vanuit het Franse Taizé: “Al veertig jaar gaat dat zo.” Het is ook al vaker op televisie geweest: “In Lissabon, Parijs, Boedapest,, Barcelona.”
Het is ook niets nieuws vanuit de oecumenische documenten. Het Oecumenisch Directorium (1993) sluit deelname van niet-katholieken aan sacramentele vieringen niet helemaal uit. Het Directorium meldt dat “in bepaalde omstandigheden, bij wijze van uitzondering en op bepaalde voorwaarden het kan worden toegestaan of zelfs is aan te bevelen om christenen van andere kerken en kerkelijke gemeenschappen toe te laten tot deze sacramenten” (Oec. Dir. 129). Ook het document Ecclesia de Eucharistia (2003) spreekt er in deze zin over in de nrs. 45 en 46. (Bron: RKNieuws.net 8-4-2005, Trouw 15-4-2005, artikel op www.oecumene.nl)

naar boven

5. OEKRAÏENSE STAD NOEMT STRAAT NAAR PAUS

Het stadsbestuur van Ternopil, in het westen van Oekraïne, heeft woensdag besloten om een straat naar de paus te noemen. In het stadje wonen heel wat Grieks-katholieken. De paus bracht in 2001 een bezoek aan Kiev en Lviv. Die laatste stad is een bastion van Oekraïense Grieks-katholieke gelovigen, die vooral in het westen van Oekraïne geconcentreerd zijn. De meerderheid van de Oekraïense bevolking is orthodox.
De kerkelijke kaart van Oekraïne is complex. Dit heeft alles te maken met de geschiedenis van onderdrukking onder het communistische regime. De vervolging was vooral bijzonder brutaal ten opzichte van de oosters-katholieke Kerk, waarvan de gebouwen in beslag werden genomen en geestelijken werden gedeporteerd.
Sinds de val van het communisme kunnen de kerken weer aan kerkopbouw doen. De Oekraïense orthodoxe Kerk viel kort daarna uiteen in drie verschillende kerken. De ter hand genomen kerkopbouw roept nog steeds soms spanningen op. Eind maart 2005 protesteerde metropoliet Kyrill, verantwoordelijke voor de buitenlandse relaties vanuit de Russisch-orthodoxe Kerk, tegen de activiteiten van katholieke geestelijken in Oekraïne in een brief aan kardinaal Walter Kasper, toenmalige voorzitter van de Pauselijk Raad voor de Eenheid van de Christenen. Kyrill sprak in zijn brief onder meer over een verklaring van de redemptoristen in Lviv, waarin dezen aankondigen dat ze een prioriteit maken van de zending in het zuiden van Oekraïne. Metropoliet Kirill herinnerde eraan dat dit ‘traditioneel orthodox’ gebied is en drong er bij Kasper op aan dat katholieken zich niet langer in die gebieden schuldig maken aan wat de Russisch-orthodooxe Kerk ziet als proselitisme. (Bron: Nieuwsbrief Kerknet Vlaanderen, 25-03-2005 / RKNieuws.net 24-3-2005/7-4-2005)

naar boven

6. ORTHODOX PASEN VALT OP 1 MEI

Anders dan vorig jaar vieren katholieke en orthodoxe Kerken Pasen niet op dezelfde dag. Palmzondag valt voor orthodoxe gelovigen op 24 april en Pasen op 1 mei. Volgens schattingen behoren wereldwijd 250 tot 350 miljoen gelovigen tot de orthodoxe Kerk. Dat de paasdatum bij de oosterse - waaronder ook enkele Oosters-katholieke Kerken - en westerse Kerken zo sterk verschillend is, heeft te maken met de gebruikte kalender. De meeste Oosterse Kerken berekenen de paasdatum over het algemeen op basis van de Juliaanse kalender, terwijl dat in het Westen de Gregoriaanse kalender is. (Bron: RKNieuws.net 29-3-2005)

naar boven

7. OUD-GELOVIGEN KRIJGEN KERKGEBOUWEN PAS TERUG NA INSTEMMING PATRIARCHAAT MOSKOU

Oud-gelovigen in Samara in Rusland hebben nog geen antwoord gekregen op hun verzoek om teruggaven van hun oude kerkgebouw in de stad. Ambtenaren van de lokale overheid zeiden dat ze hierover eerst zouden overleggen met vertegenwoordigers van het lokale diocees van de Russisch-orthodoxe Kerk. Documenten wijzen erop dat de kerk in 1913-1915 werd gebouwd door de oud-gelovigen. Een van de oud-gelovigen van de gemeenschap zegt daarom: “De mening van het patriarchaat van Moskou heeft er dus niets mee te maken.”Het kerkgebouw kwam in het bezit van de overheid toen de fabriek die er in zat de deuren sloot. Een woordvoerder van de Oud-gelovige Kerk vertelde Forum18 dat lokale overheden vaak beloven de kerken terug te geven “zo lang als ze daarin bevestigd worden door het lokale diocees van het patriarchaat van Moskou.” De woordvoerder zei dat men weet dat dit niet de juiste juridische weg is, maar dat dit mondelinge overleg normaliter wel plaatsvindt. (Bron: Forum18 30-3-2005)

naar boven

8. CRISIS GRIEKS-ORTHODOXE KERK

De Griekse minister van Onderwijs en Religieuze Aangelegenheden, Mariette Giannakou, kondigde aan dat van de week gestart wordt met de financiële controle van de kerkelijke organisaties en bisdommen van de Grieks-orthodoxe Kerk. Het onderzoek komt er op verzoek van de Grieks-orthodoxe aartsbisschop van Athene, Christodoulos. Die hoopt zo een einde te maken aan de crisis binnen de Grieks-orthodoxe Kerk, die ontstond na berichten over onder andere financiële malversaties en omkoping van rechters.
De Griekse overheid had al langer het recht op financiële controle van de Griekse bisdommen en instellingen, omdat de Grieks-orthodoxe Kerk staatskerk is. In de praktijk werd die staatscontrole echter nauwelijks nog uitgevoerd. Weldra wordt in het Griekse Parlement een wet gestemd waardoor de bisdommen hun bezittingen en fondsen in de toekomst voor elk boekjaar moeten bekendmaken. De Heilige Synode heeft eerder al groen licht gegeven voor de drastische ingreep.
Inmiddels heeft zich een nieuwe crisis aangediend voor de Grieks-orthodoxe Kerk. Joodse buitenlandse investeerders hebben verteld dat ze in Oost-Jeruzalem in het christelijke gedeelte van de Oude Stad twee gebouwen van het patriarchaat in Jeruzalem hebben gekocht. Zo’n transactie zou het fragiele evenwicht tussen christenen, joden en moslims verstoren. De Griekse patriarch Irineos I zegt er niet van te weten en heeft meegedeeld dat de transactie niet geldig is als de verkoop inderdaad is overeengekomen, omdat deze dan niet correct werd geautoriseerd.
Het Palestijnse Parlement riep de Palestijnse Autoriteit naar aanleiding van de berichten op “de patriarch niet te erkennen” en “met alle legale middelen te werken aan een arabisering van de Orthodoxe Kerk” in de Palestijnse gebieden. Een parlementslid zei: “We moeten de Palestijnse Orthodoxe Kerk scheiden van de Grieks-orthodoxe Kerk en de crisis bezweren door er een Arabische kerk van te maken.”
Naar aanleiding van de affaire vroeg de Griekse regering om het vertrek van de Grieks-orthodoxe patriarch Ireneus I. Volgens de woordvoerder van het Griekse ministerie van Buitenlandse Zaken is het in de huidige omstandigheden niet wenselijk dat hij aanblijft, omdat dit het prestige van het Grieks-orthodoxe patriarchaat – de grootste christelijke kerk in het Heilig Land – niet ten goede komt. Hij vroeg de patriarch zich rekenschap te geven van de huidige omstandigheden en zijn ‘historische verantwoordelijkheid’ te nemen. (Bron: Nieuwsbrief Kerknet Vlaanderen, 25-03-2005 / RKNieuws.net 30-3-2005 / www.wwrn.org 25-3-2005)

naar boven

9. EERSTE DEEL CALVIJNBRIEVEN KLAAR

Aan de Vrije Universiteit in Amsterdam is 31 maart het eerste deel van de vertaalde brieven van Calvijn gepresenteerd. Aan het boek, waarin 85 van de ruim drieduizend van Calvijn teruggevonden brieven zijn opgenomen, is veertien jaar gewerkt. De boeken van Calvijn zijn inmiddels allemaal wel in goede vertalingen beschikbaar; voor 3200 brieven van zijn hand die bewaard zijn gebleven, geldt dat nog niet. Daarom begon de VU veertien jaar geleden een monsterproject met als doel al deze brieven vanuit het Frans en Latijn naar modern Engels te vertalen. In totaal moet de boekenserie veertig delen gaan bevatten. (Bron: RKNieuws.net 1-4-2005)

naar boven

10. PKN MOET SNIJDEN IN REGIOCENTRA

De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) zal om financieel gezond te blijven drastisch moeten snijden in de regionale dienstencentra. Volgens de Generale Raad van Advies kan de kerk toe met beduidend minder dan de huidige negen Protestantse Dienstencentra. De raad schrijft dit in een advies aan de landelijke synode van de Protestantse Kerk, die zich over het beleidsplan voor de komende drie jaar buigt. (Bron: RKNieuws.net 7-4-2005)

naar boven

11. GRIEKS-ORTHODOXE AARTSBISSCHOP IAKOVOS OVERLEDEN

Op 10 april overleed aartsbisschop Iakovos. Zijn overlijden werd bekend gemaakt door aartsbisschop Demetrios van Amerika. Aartsbisschop Iakovos werd geïnstalleerd in 1959 en ging in 1996 op 85-jarige leeftijd met pensioen. Hij zette zich in voor de mensenrechten en sierde in 1965 met Martin Luther King de voorpagina van Time Magazine, hand in hand. Iakovos was bevriend met negen presidenten van de Verenigde Staten, hij was aanjager binnen de oecumenische beweging en was negen jaar president van de Wereldraad van Kerken. Hij was betrokken bij vele interorthodoxe, interreligieuze en oecumenische dialogen. Aartsbisschop Iakovos is 93 jaar geworden. (Zie verder www.iakovos.goarch.org.)

naar boven

De nieuwsbrief oecumene is een uitgave van de Katholieke Vereniging voor Oecumene, Walpoort 10, 5211 DK 's-Hertogenbosch, T 073 6136471, E secretariaat@oecumene.nl. Steun de actieve inzet voor de oecumene en word lid voor € 15,00 per jaar. Of maak een gift over op girorekening 801919. Vraag vrijblijvend meer informatie aan. Deze nieuwsbrief niet meer ontvangen? Stuur dan een e-mail naar info@oecumene.nl.

Katholieke Vereniging voor Oecumene
Eenheid zichtbaar maken:
gebed, ontmoeting, dialoog